KUZEYİN YERLİLERİ

Samiler, İskandinav bölgesinde yaşayan, ilk yerleşik halkın adı. Günümüzde Danimarka, Norveç, İsveç, Finlandiya diye yönetilen toprakların ilk iyeleri. Cermen istilası ile ele geçirilen bölgede, sömürgenlerin kendi aralarındaki paylaşımıyla dört ayrı adla anılan yurtlar oluşmuş. Bu işgalci yönetimler altında Samiler, en yoğun sayıyla Norveç’te varlıklarını sürdürüyorlar.

Kuzey kutbundan güneye doğu inen geniş alanda, doğudan batıya, ayrı adlarla anılan pek çok halk topluluğu yaşıyor. İskandinav Samileri, altmışıncı enlemin yukarısında, Alaska’dan Sibirya’ya dek uzanan, acunun tepesinde ak başlık gibi duran bölgenin ortasında, 25. doğu boylamının çevresinde yerleşikler. İki büyük sömürgen gücün, batıda Amerika, doğuda Rus egemenliğine giren bölgelerin arasında yaşıyor.

Amerikalıların “Eskimo” diye genelleyerek aşağıladığı; Kanada’ya yakın Grönland bölgesindeki İnuit’nen, Sibirya bölgesindeki Alaska’da ‘da yaşayan Yupikler, Samilerle aynı soyun halkları.  Öbür yandaki sömürgen gücün, “Yakut”, “Dolgan”, “Nenets”, “Çukça”, “Koryak”, “Evenk” diye daha küçük topluluklara bölerek tanımladığı soydaş halkların arasında Samiler, benzer yazgıyı yaşayan bir topluluk. Bu yazgı, soykırımla özdeş, varlık yokluk, ölüm dirim arasında yürüyen zorlu bir çabanın adı.

Günümüz egemenlerinin yönlendirdiği kurumlarca “soykırım” tanımı yapılmamış olsa da, bağımsız ilerleyen bilimsel gerçekler, benzeştirme, dönüştürme baskılarıyla Samilerin soykırım yaşadıklarını ortaya koyuyor.

Sözgelimi, İsveç’te, Samilerin, “aşağı ırk” kimliğiyle tanımlanması; “ırk dirimbilimi” adı altında Sami halkı üzerinde kafatası ölçümleri gibi ayrımcı uygulamaların yapılması gizlenemez bir gerçek olarak ortada duruyor.

Samilerin topraklarına İsveç devletince zorla el konulması; madencilik, ormancılık gibi Sami halkının geleneksi yaşam biçimini yok edici uygulayımların devreye sokulması da bilinen soykırım kıyınları arasında.

Sami kimliğinin İsveç devleti destekli egemen çevrelerce aşağılanması; Sami dilinin, ezgilerinin, geleneklerinin yok sayılması günümüze dek gelen baskılardan bir kaçı. Ekinsel soykırım, zorla dönüştürme, tasarlanmış düzenli baskılar, yıldırmalar uzun yıllar boyunca Sami halkı üzerinde uygulanan soykırım başlıkları.

İskandinav bölgesinde Samilere uygulanan soykırımlar, İsveçlilerin yaptıklarıyla sınırlı değil. Norveçli Türk kökenli araştırmacı Sefa Martin Yürükel, “Soykırımlar Tarihi 1: Batının İnsanlık Suçları” adlı  yapıtında, Norveç’nen İsveç’in yaptığı kıyının, soykırım kavramının bilinen tanımı kapsamına giren, on iki ayrı başlıkla açıklıyor.

SAMİLERİN DİLLERİ

Samiler, Ural – Türk dil öbeğinin, Fin-Ogur kolundaki dillerden birinin iyesi. Samice, aynı dil öbeğinde bulunan Türkçe’nin yapısıyla özdeş. Türkçede ve öteki Ural-Türk dillerinde olduğu gibi, Samicede de aynı yapısal biçim görünmekte: Sondan eklemeli söz varlığı, tümce diziminin özne-nesne-yüklem olması, erillik dişilik ikiliğinin bulunmaması gibi…

Ancak Sami dili, Türkiye’de kimi Türkçe sözlerin “yerel ağız”; Sovyetlerde Tük lehçeleri için kullanılan “kolhoz dili” yaklaşımlarında olduğu gibi adı konulmamış bir aşağılamayla değersizleştirilmeye çalışılan bir dil. Son zamanlarda ise bu değersizleştirme, küresel egemenlerin “tartışmalı” ulamında göstermeye çabaladığı bir “yok sayma” konumuna evrilmiş durumda.

Benimsemedikleri durumları “böyle ama böyle olmamalı” tavrıyla karşılayan, istemedikleri gerçekleri belirsizlik ortamına iten, gerçekleri karartan, doğruları gizleyenlerin, “tartışmalı” diye lekelediği Sami dili, dilbiliminin geçerli kuramlarıyla kanıtlandığı üzere Ural-Türk dil öbeğinde.

KOMŞU YURTLARIN BENZEŞ EKİNLERİ

Samiler, doğaya bağlı yaşam, geleneksi ezgiler, özgün giysiler, kullanılan araç gereçler, topluluk dayanışması gibi ekinsel ögelerde, gerek doğusundaki, gerekse batısındaki topluluklarla benzerlik gösterirler.

Ancak çoklukla yaşadıkları Norveç’te de, öbür ülkelerde olduğu gibi “soykırım” etkisiyle sayıları azalan Samilerin çevreleriyle bağlarını koparmak, ayrı, küçük, simgesel bir topluluk durumunda algılatmak için egemen güçlerin çabası sürmektedir.

Sözgelimi, dört bölgenin, Danimarka, Norveç, İsveç, Finlandiya’nın ortak halkı Samiler, “laplar”; yoğun yaşadıkları yerler ise “Lapland” olarak adlandırılıyor. Bu tanımlamayla giysilerinin değişik boyaklı parçalardan oluşması kötüymüş, yanlışmış gibi gösterilerek “sözde”, aşağılanıyorlar. Samilere, bu tanımlamanın Türkçe  karşılığıyla “yamalılar” deniyor. Tekili “İnuk”, çifti “inuuk”, çoğulu “inuit” olan asıl ad yerine “Eskimo” sözüyle umursamazca sergilenen yaklaşım burada da görülüyor.

Uzunca zamandır, tüm yönleriyle soykırıma uğrayan Samilerin yaşadıklarını öyküleyen Sami Soykırımı ulamındaki kurmacaların sayısı arttıkça, kaçınılmaz gerçekler de, bir bir gün yüzüne çıkıyor. Acunun tepesindeki sömürge alanlarında yaşam uğraşısı veren, aynı soylu ayrıştırılmış halkların özgürlük çabası da, güçlenerek sürüyor.