TÜRKMEN KADIN OZANLARI

“Makamların Gizemi”, Türkmen görmüğünün temellerini kuran Türkmen aydını Altı Karlıyev yönetmenliğinde 1973 yılında çekilen, kökleşik Türkmen kurmacaları arasında yer alan bir yapıt.

Hüdaverdi Durduyev’in öykülediği, yaşanmış olayların kurgulandığı “Makamların Gizemi”, sömürgen Rus yayılmacılığını, yumuşak yüzüyle gösteren bir yapıt. Akira Kurosava’nın “Dersu Uzala” yapıtında “haritacı” olarak görünen “Rus kaşif”, bu kurmacada bir “derlemeci” olarak görünür.

Türkmen obalarında dolaşan derlemeci Urpenskiy’e, Didar adlı bir bahşı, annesinin de dutar çaldığını, aydım ayttığını söyler. O da Türkmenlerin ilk kadın ozanı diye, adı “Karkara” olan bu bahşıyı kayıtlar. Öykü, Karkara’nın dutar çalmayı öğrenmesini, usta bahşılardan aldığı eğitimi, girdiği yarışmaları anlatır; sevgisi peşinde yürüyen güçlü kişiliğini vurgular.

Kurmacanın ezgilerini, Türkmen müziğini obalardan dinleti alanlarına taşıyan ünlü Türkmen besteci Nuri Halmamedov tasarlamış; Sayatlı Hemra destanındaki “Yetişir mi ki” koşuğu ise, “Karkara’nın Aydımı” adıynan, Amanbibi Velimuradova çığırmıştır. Halmamedov’un öykü kurgusuna eşlenik duyguyla bestelediği, kimileyin sevinçli, ışıltılı, kimileyin derin üzüntüyle dolu ezgileri, çekim ölçekleriyle birlikte ara sıra yakınlaşıyor, sırasında uzaklaşıyor; izleyenleri kendi evreni içine çekiyor, kurmacayı güçlendiriyor.