Cengiz Han Yaşıyor, Gizem Sürüyor

“Cengiz Han’ın Gizemi”, Muhtar Şahanov’un öyküsünden uyarlanan Ukrayna yapımı bir Cengiz Han kurmacası. Öykünün yazarı Muhtar Şahanov, Sovyet sonrası Kazak yazınında ulusal bilinci, özgün ekinsi kimliği öne çıkaran aydınlardan biri. Bu kurmaca, öykü yazarının yapıtlarında olduğu gibi yalnızca bir geçmiş anlatısını değil, aynı zamanda kişilerin duygu evrenine odaklanan, ekinel yorumla tasarlanmış derinlikli bir bütünlüğü içeriyor.

Töreticileri açısından bakıldığında, henüz izlemeden “Cengiz Han’ın Gizemi” kurmacasının sıradan olmadığı hemen anlaşılıyor. Birbirini tamamlayan üç törütmenden ilki, geçmişin derinliklerindeki sağlam temeller üzerine bir anıt öykü kuran Muhtar Şahanov.

Söylenceyle gerçek arasındaki geniş alanda gezinen, engin Türk ekininin belleği Muhtar Şahanov (1942-2026), ömür sürdüğü Sovyet döneminin de etkisiyle mutlak doğrunun sözcülüğüne soyunmuş dirençli bir Kazak aydını. Kötülüğün bir duman gibi dalga dalga yayıldığı, en korunaklı alanlara bile sızdığı çağda, iyiliği önceleyen, en acı, en kötü olayları betimlerken, sonucu iyiye, doğruya bağlayan anlayışı verimlerine temel alan bir bilge kişi Muhtar Şahanov.

İkincisi, oyunculuk, uyarlama yazarlığı gibi uğraşıları olan Çuvaş Türk’ü yönetmen Vladimir Savelvey. Sovyetlerde görece etkin olan “ulusların dostluğu” ile “toplumsal gerçekçilik” ilkelerinin kanatları altında özgün yapıtlar üretmeye çalışan Vladimir Savelyev (1937-2026), Çuvaşlar özelinde Türklerin sözlü destan geleneğini görmüğe uyarlayan bir aydın. “Sespel”, “Ak Kalpak”, “Anısama”, “Dışlanış” gibi yapıtları, onun yönetmenlik anlayışının, kurgu çizgisinin temel taşları. “Cengiz Han’ın Gizemi”, öykünün yapısına benzer biçemle yönetmenin yönelimlerini yansıtan, bireysel öykü temelinde ilerleyen, ulusal kimlikle geçmiş sorgulamalarını birleştiren bir çizgide oluşuyla Savelyev’i imleyen bir kurmaca.

Şahanov ile Savelyev’in kurduğu imgenin üçüncü ayağı Bohdan Stupka. Cengiz Han’ı, Ukrayna görmüğünün, oyunculuğunun “ulusal yüzü” olarak görülen  Bohdan Stupka’nın canlandırması, gerçeklik algısını artıran asal bir öğe.

Bohdan Stupka gibi Ukraynalı oyuncuların yanı sıra Kazak oyuncuların da yer aldığı “Cengiz Han’ın Gizemi”, bu yönleriyle belirli sınırlar arasında kalmış Türk soyluların imecesiyle hazırlanmış, evrensel baylığa eklenmiş görkemli bir yapıt olarak da görülebilir.

Geçmişin etkileyici havasını oluşturmada, söylenceden gerçeğe uzanan imgesel ortamın tinini yansıtmada öykünün vazgeçilmez gereği olan oyunculuklar, bu kurmacada göz alıcı düzeyde.

Kadın kişiliklerle taşınan duygusal boyutun, bilgi dolu geçmiş anlatısının sertliğini dengelediği görülüyor. Yan oyunları canlandıran törütmenlerin güçlü oyunları kurmacadaki toplumsal farklılıkları, siyasi çatışmaları görünür kılıyorlar. Oyuncuların abartılı yinsel devinimlerle, yüz imlemeleriyle sergiledikleri devinimli oyun, kurmacanın destansı ortamını güçlendirerek aktarıyor.

Öyküden oyunculuğa dek törütmenlerin üstün katkısıyla birlikte, yapım tasarımının baylığı, töretim sınırlarının genişliği, görmüğü, yalnızca anılma değeri olan geçmişin bir anlatısı olmaktan çıkarıyor; uçları dört bir yana açık imgesel bir deneyime dönüştürüyor.