KÖKLEŞİK BİR YAPIT

Tahir ile Zühre, Türk soylu hakların yaşadığı yerlerde öykülendiği gibi, Türklerle komşu yurtlarda da anlatılan eski bir halk söylencesidir.^[1] Yaşlı ve çocuksuz Sultan’la Vezir’in, tansık bir biçimde bir kız ve bir oğlan çocukları olur. Çocuklar birlikte büyütülür, eğitilirler. Öbür halk öykülerinde olduğu gibi, Tahir ie Zühre anlatısının temeli olan sevgi odu, iki yanı da yakmaya başlar; ikilinin aralarındaki bağ gün geçtikçe güçlenir.

Tahir’in babası ölür, Zühre’nin babası, söylenceye göre, çocukların doğumunun ön koşulu olan “beşik kertmesi” sözünden cayar. Tahir bir sandala bağlanır, ırmağa atılarak suyun akış yönüne sürgün edilir. Tahir, Zühre’nin düğününe yetişir, ancak yakalanır, öldürülür. Sevgilisinin ardından ölümü dileyen Zühre de ölür; Tahir’in yanına gömülür. Sevgililerin gömütünün üzerinde güller biter, onları ayırmaya uğraşanların toprağını ise dikenler kaplar.

Özbekistan Sovyet sosyalist Cumhuriyeti olanaklarıyla 1945 yılında sinemaya uyarlanan Tahir ve Zühre, aradan geçen onca süreyi yok sayarcasına güncelliğini koruyor. Tiyatronun birikimiyle kurmacaya sağlanan katkı, çekim yerleri, oyunları, oyuncularıyla izleme dürtüsünü güçlendiren bir biçeme dönüştürülmüş. Çekim yıllarının olanakları göz önünde bulundurulduğunda Tahir ve Zühre, kuramların işlediği, giyim kuşamdan, çevre tasarımına; sesten ışığa değin sanatsı yaklaşımın egemen olduğu kusursuz bir sinema yapıtı.

Tahir ve Zühre öyküsünün gerek Türklerde, gerekse Türklerle komşu Gürcü, Ermeni, Arnavut uluslarında, şimdiye dek belirlenen yirmi dört değişkesi bulunuyor. Nabi Ganiyev’in yönettiği kurmaca, Özbek değişkesini temel alan bir uyarlama. Tahir ve Zühre öyküsünü, karşılaştırmalı olarak inceleyen Prof. Fikret Türkmen, Özbek değişkesinde, padişahla birlikte olayların yerelleştirildiği ve gerçekçi çizginin daha belirginleştiğini; böylece Özbek değişkesinin çağ bakımından daha yeni dönemlere ait olduğunu belirtiyor.^[2]

Öykünün ortak örgelerinin aynılığı, ancak Türkiye değişkesinin daha ayrıntılı olduğu bilinen Tahir ile Zühre, sözlü olarak yayıldığı alanlarda bulduğu karşılığı, Alekseya Speşniyeva’nın uyarladığı sinema yorumuyla da sürdürüyor. Rus dilinde çekilen kurmaca, iyi bir çeviriyle tüm dönemlerin izlenecek filmleri arasında kolaylıkla yer bulacak bir yapıt.

^[1] Fikret Türkmen, Tahir ile Zühre, Ankara, 1983
^[2] Tahir ile Zühre Hikayesinin Anadolu ve Özbek Varyantları, Fikret Türkmen